Προειδοποίηση περιεχομένου: Το παρόν κείμενο περιλαμβάνει αναφορές σε grooming (αποπλάνηση), σεξουαλική βία, βιασμό, κακοποίηση και δευτερογενές τραύμα. Η ανάγνωσή του μπορεί να είναι επιβαρυντική για ορισμένα άτομα.

Τον Σεπτέμβριο ήρθε στην επιφάνεια ακόμη μία καταγγελία βιασμού από γυναίκα που επέλεξε να μοιραστεί την εμπειρία της διατηρώντας την ανωνυμία της. Με αφορμή αυτό το δυστυχές γεγονός —και ταυτόχρονα το σημαντικό γεγονός ότι ακόμη μία σιωπή έσπασε— θα ήθελα να μοιραστώ κάποιες σκέψεις.

Η χειραγώγηση, η εκμετάλλευση, οι έμμεσες ή ακόμη και άμεσες απειλές, η καλλιέργεια ελπίδας και προσδοκιών, το ψέμα, η ανισορροπία εξουσίας και ο συνδυασμός όλων αυτών με σεξουαλική βία και άλλες μορφές κακοποίησης χρειάζονται λέξεις για να αναγνωριστούν.

Ιδίως όταν σταδιακά «χτίζεται» η πεποίθηση ότι όσα συμβαίνουν αποτελούν μέρος μιας υπάρχουσας ή δυνητικής συντροφικής και συναινετικής σχέσης, χρειάζεται να μπορούμε να αναγνωρίζουμε και τη διαδικασία της αποπλάνησης — του grooming.

Το grooming δεν αφορά μόνο ανήλικα άτομα.

Μπορεί να συμβεί και στην ενήλικη ζωή.

Και είναι σημαντικό να ξεκαθαρίσουμε κάτι: το grooming δεν αναιρεί ούτε αντικαθιστά άλλες μορφές κακοποίησης που μπορεί να συνυπάρχουν. Μπορεί να αποτελεί τη διαδικασία μέσα από την οποία καλλιεργούνται σταδιακά η εμπιστοσύνη, η εξάρτηση, η σύγχυση, η απομόνωση ή η ανισορροπία εξουσίας, δημιουργώντας τις συνθήκες μέσα στις οποίες μπορεί να συμβεί περαιτέρω ψυχολογική, σωματική ή σεξουαλική κακοποίηση.

Η γυναίκα που έσπασε τη σιωπή της και βρήκε τη δύναμη να μοιραστεί δημόσια όσα καταγγέλλει, περιγράφει μια σειρά συμπεριφορών που μας αναγκάζουν να μιλήσουμε όχι μόνο για τη σεξουαλική βία, αλλά και για τις διαδικασίες που μπορούν να προηγούνται αυτής και να δυσκολεύουν ένα άτομο να αναγνωρίσει εγκαίρως τι του συμβαίνει, ακόμα και αν είναι ενήλικο.

Κι όμως, στο δημόσιο διάλογο που ακολούθησε μετά την δημοσιοποίηση της καταγγελίες, έμοιαζε να βρίσκονται ευκολότερα λέξεις για το κατά πόσο κάποιος ήταν ή δεν ήταν «πραγματικά αριστερός», παρά να βρεθούν λέξεις για να αναγνωριστούν και να συζητηθούν οι διαφορετικές μορφές κακοποίησης.

Και τώρα κάποια/κάποιος/κάποιο μπορεί να με ρωτήσει:

«Μα γιατί, Σταματίνα, κολλάς τόσο με τις λέξεις;»

Γιατί, πρώτον, οι λέξεις ονοματίζουν και νοηματοδοτούν αυτά που έχουμε ζήσει.

Και, δεύτερον, γιατί η κουλτούρα του βιασμού πηγαίνει χέρι-χέρι με την άγνοια γύρω από αυτά τα ζητήματα, την πατριαρχία, τον μισογυνισμό, την ανεπαρκή εκπαίδευση γύρω από τη σεξουαλική υγεία, τη συναίνεση και την προστασία.

Με το:

«Δεν ήξερα».

«Δεν κατάλαβα».

«Δεν το ήθελα».

«Νόμιζα ότι ήσουν σε σχέση μαζί του, απλώς νόμιζα ότι είχατε μερικά προβλήματα».

Και με πολλά ακόμη.

Η κουλτούρα της επιλεγμένης αμάθειας γύρω από τις εκφάνσεις της σεξουαλικής κακοποίησης έχει ως αποτέλεσμα επιζώντα άτομα να μην έχουν —ή να μην είχαν τότε— ανθρώπους δίπλα τους που μπορούσαν να αναγνωρίσουν τι συνέβαινε, να μιλήσουν ή να δράσουν μαζί τους και για εκείνα.

Η ίδια κουλτούρα έχει συμβάλει στο να υπάρχουν βιώματα που για χρόνια δεν μπορούσαν να χωρέσουν ούτε καν μέσα στις λέξεις «σεξουαλική κακοποίηση». Και έτσι επιζώντα άτομα μπορεί να αναζητούν ακόμη και σήμερα τις λέξεις για να περιγράψουν τί ακριβώς τους συνέβη.

Γνωρίζουμε, δυστυχώς πολύ καλά, ότι κανένα μορφωτικό, οικονομικό, ιδεολογικό, πολιτισμικό, θρησκευτικό ή οικογενειακό «επίπεδο», δεν αποτελεί από μόνο του επαρκή προστατευτικό ούτε προβλεπτικό παράγοντα απέναντι στην αποπλάνηση και την κακοποίηση ανήλικων ή ενήλικων ατόμων.

Το σπάσιμο, όμως, αυτής της αλυσίδας της επιλεγμένης αμάθειας δεν θα μπορούσε να λειτουργήσει προστατευτικά;

Τι γίνεται με τον περίγυρο των ανθρώπων που κακοποιούν, που «ποτέ δεν κατάλαβε τίποτα»;

Τι γίνεται με τον περίγυρο των επιζώντων ατόμων που ποτέ δεν κατάλαβε, δεν είπε, δεν έκανε τίποτα;

Και τι μπορεί να αλλάξει όταν σπάσει αυτού του είδους η σιωπή;

Το grooming υπάρχει. Τα επιζώντα άτομα υπάρχουν — είτε το βίωσαν στην ανήλικη είτε στην ενήλικη ζωή τους. Και όσο αποκτούμε περισσότερες λέξεις, περισσότερη γνώση και περισσότερους τρόπους να ακούμε, ίσως να μπορέσουν να σπάσουν κι άλλες σιωπές.

Έως τότε, εύχομαι δημόσια κείμενα όπως εκείνα του κου Βαξεβάνη και οι αντιλήψεις που εκφράζουν, να μη λειτουργήσουν αποτρεπτικά για επιζώντα άτομα, είτε σκοπεύουν να μιλήσουν για όσα βίωσαν ή βιώνουν είτε όχι.

Δυστυχώς, πολλές γενιές μεγαλώσαμε με τους «Βαξεβάνηδες».

Με ανθρώπους που αμφισβητούν.

Με ανθρώπους που ρωτούν γιατί δεν έφυγες.

Γιατί δεν μίλησες.

Γιατί γύρισες.

Γιατί άργησες.

Γιατί δεν κατάλαβες.

Κάπου θα φταις.

Τις συνέπειες αυτών των λόγων συναντάμε συχνά και μέσα στην ψυχοθεραπεία.

Γιατί τα επιζώντα άτομα δεν έχουν πάντοτε να διαχειριστούν μόνο το αρχικό τραυματικό βίωμα. Υπάρχει και το δευτερογενές τραύμα: όσα ακολούθησαν όταν προσπάθησαν να μιλήσουν, να καταλάβουν ή να ζητήσουν βοήθεια.

Οι αντιδράσεις γονέων, συγγενών, φίλων, συντρόφων, συναδέλφων και άλλων κοντινών ανθρώπων μπορούν να γίνουν ακόμη ένα κομμάτι αυτού που χρειάζεται αργότερα να επεξεργαστεί το άτομο.

Η επιλεγμένη αμάθεια που αναφέρω παραπάνω.

Ο επιλεκτικός σεξουαλικός αναλφαβητισμός.

Κάποια στιγμή, όταν η γνώση είναι διαθέσιμη και επιλέγουμε να μην την πλησιάζουμε, η άγνοια παύει να είναι απλώς άγνοια και γίνεται επιλογή.

Αν μιλήσεις, δεν υπάρχει μόνο ο φόβος των πιθανών “συνεπειών”. Μπορεί να υπάρχουν ο φόβος της συκοφαντικής δυσφήμισης, πιθανές αγωγές, δικαστικά έξοδα, έκθεση και ο πιθανός ψυχικός επανατραυματισμός.

Μπορεί να χρειαστεί να αντιμετωπίσεις τον κάθε «Βαξεβάνη» μέσα στο ίδιο σου το σπίτι. Στο σόι. Στη δουλειά. Εκεί όπου μένεις. Εκεί όπου μεγάλωσες…

Για αυτό, ως θεραπεύτρια πια και όχι μόνο ως Σταματίνα, απευθύνομαι στους μελλοντικούς και υπάρχοντες γονείς: κοιτάξτε μέσα σας για εκείνες τις πλευρές που δυσπιστούν αυτόματα, που αναζητούν την ευθύνη στο επιζών άτομο, που ρωτούν πρώτα «γιατί δεν έφυγες;» αντί «τι χρειάζεσαι από εμένα;».

Κοιτάξτε τες.

Και δουλέψτε τες.

Θέλει κι αυτό αγώνα. Το καταλαβαίνω.

Το ίδιο θα ήθελα να ζητήσω από τα νεαρά ενήλικα άτομα. Κάποια στιγμή μπορεί να ακούσετε μία φίλη, έναν φίλο, ένα αδέρφι ή έναν άνθρωπο που αγαπάτε να σας εξιστορεί ένα παρόμοιο τραύμα.

Ακόμη και την τελευταία στιγμή μπορείτε να επιλέξετε πώς θα σταθείτε δίπλα του.

Είναι κρίμα να αποτελέσουμε έναν ακόμα επανατραυματισμό σ’ έναν άνθρωπο.

Και είναι εξίσου κρίμα η σιωπή να μοιάζει, τελικά, με τον ασφαλέστερο δρόμο.

Κάθε εσωτερική αλλαγή θέλει αγώνα. Το ξέρω.

Κάθε παραδοχή μπορεί να είναι επίπονη. Το καταλαβαίνω.

Αλλά υπάρχει ευθύνη.

Και κάποια στιγμή οφείλουμε να την αναλάβουμε.

Υ.Γ. Ευχαριστώ από καρδιάς κάθε άτομο που βρήκε τη δύναμη να μιλήσει — και κάθε άτομο που δεν μπόρεσε ή δεν θέλησε να μιλήσει, αυτό το άτομο σίγουρα δεν έχει λιγότερη δύναμη.

Όσα άτομα σπάνε τη σιωπή, τη σπάνε και για εκείνα που δεν μπορούν ή δεν επιθυμούν να το κάνουν.

Και είτε επιλέξει κάποιο άτομο να μιλήσει είτε όχι, η επιλογή του θα είναι πάντα απολύτως σεβαστή.

#κακοποίηση #σιωπή #grooming #αποπλάνηση #δευτερογενεςτραυμα

Γράφει η Σταματίνα Μπαρμπαγιάννη

BA, PgD, Master’s Graduand – MSc

Ψυχολόγος με άδεια ασκήσεως επαγγέλματος

Ειδίκευση στη Σχεσιακή Ψυχαναλυτική Ψυχοθεραπεία

Ειδικευόμενη στην Ομαδική Θεραπεία κατά Irvin Yalom στο ΙΣΟΨ

Ειδικευόμενη στη Συνθετική Συστημική Θεραπεία Ζεύγους στο Εργαστήριο

Συνιδρύτρια του Sirens of Relations

Πρώην Ψυχολόγος ΙΔΑΧ στον ΕΟΠΑΕ – Μείωση Βλάβης

Συμμετέχει στον 2ο συλλογικό τόμο ΙΣΟΨ